Rệp sáp hại xoài: triệu chứng trên lá, bông, trái và cách phòng trừ

Rệp sáp nằm trong nhóm sinh vật gây hại chính trên xoài, cùng thán thư, thối rễ và muội đen⁵. Bài thuộc nhóm kỹ thuật trồng xoài, tổng hợp từ sổ tay VietGAP của Cục Trồng trọt và mô tả rệp sáp phấn của Chi cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật TP. Hồ Chí Minh.

Các loài rệp sáp thường gặp trên xoài

Trên xoài có hai nhóm rệp sáp, chia theo bộ phận chúng hại¹. Nhóm hại lá phổ biến là Rastrococcus spinosus và R. invadens¹. Nhóm hại hoa và quả gồm Pseudococcus jackbeardsleyi, Pseudococcus sp. và Planococcus lilacinus¹.

Rệp sáp là côn trùng đa ký chủ, được ghi nhận trên nhiều loại cây ăn trái ở các tỉnh phía Nam (bài của Chi cục đăng 05/11/2019)⁴. Sổ tay VietGAP khuyên hạn chế trồng xen đu đủ, mãng cầu¹; Chi cục TP.HCM nêu thêm măng cụt, cà phê³.

Nhận biết con rệp sáp

Thành trùng rệp sáp phấn không cánh, dài 3-3,5 mm, cơ thể phủ chất sáp như phấn³. Rìa mỗi bên cơ thể có sợi tua sáp trắng, phần đuôi có một đôi tua trắng³.

Trứng nhỏ, hình bầu dục, đẻ thành ổ và có lớp phấn trắng bên ngoài⁴. Ấu trùng dài khoảng 1 mm, màu hồng, có chân và di chuyển được⁴. Thành trùng thì không di động⁴. Vòng đời rệp kéo dài 5-6 tuần³.

Phun nước mạnh vào tán có tác dụng vì nước rửa trôi lớp bột sáp¹.

Triệu chứng trên lá, cành, bông và trái

Rệp sáp chích hút nhựa, làm cây suy và trái kém giá trị^1,3.

• Lá: trưởng thành và ấu trùng chích hút nhựa lá và cành non¹. Rệp tập trung trên lá non, lá thành thục nhiều hơn lá già¹. Lá bị hút dịch chuyển vàng³.
• Cành: cây nhiễm nặng có thể ngừng phát triển, không ra lá non và hoa¹.
• Bông: rệp sáp phấn bám vào hoa hút dịch làm hoa rụng³.
• Trái: rệp non và trưởng thành tập trung hại quả non và quả chín¹. Mật độ cao làm quả phát triển chậm, chai sượng và rụng sớm¹. Ở giai đoạn trái non, mật số cao làm trái rụng³.
• Rễ: rệp sáp phấn còn hại trên rễ, ảnh hưởng sinh trưởng của cây³.

Rệp sáp và muội đen

Rệp tiết mật ngọt làm nấm bồ hóng phát triển nơi chúng sống¹. Lá và vỏ trái bị đen, ảnh hưởng vẻ ngoài của trái³ và giá trị thương phẩm⁴. Mật ngọt của nhóm chích hút nói chung là môi trường thuận lợi cho nấm bồ hóng¹, nên rầy bông xoài cũng gây ra lớp muội đen tương tự.

Thời điểm rệp sáp bùng phát

Loài hại hoa và quả hiện diện với mật số cao từ tháng 3 đến 5 dương lịch, khi trên cây có đủ các lứa tuổi rệp¹. Mật số giảm dần từ tháng 6 đến 9, rồi tăng cao lại vào tháng 11-12 lúc cây đang cho quả¹. Rệp phát sinh nhiều trong mùa nắng⁴.

Với vườn làm xử lý ra hoa rải vụ, giai đoạn quả non cần chú ý phòng trừ sâu đục quả, ruồi đục quả và rệp sáp².

Biện pháp canh tác và thủ công

Biện pháp canh tác được ưu tiên hàng đầu trong quản lý dịch hại tổng hợp trên xoài⁵.

• Sau thu hoạch, vệ sinh vườn, thu gom toàn bộ cành, quả nhiễm rệp sáp đem tiêu hủy¹. Trái bị hại nặng thu hái đem tiêu hủy⁴.
• Tỉa cành vô hiệu, cành sâu bệnh, cành mọc trong tán cho thông thoáng⁵.
• Tỉa bỏ những trái nhiễm ở giai đoạn đầu³.
• Phun nước vào tán bằng vòi áp lực cao để rửa trôi lớp bột sáp¹; Chi cục TP.HCM hướng dẫn phun nước vào trái³.
• Quản lý kiến để hạn chế khả năng phát tán của rệp sáp¹.
• Phòng trừ sâu bệnh hại quả 1-2 ngày trước khi bao quả², rồi bao trái lúc 30-40 ngày sau đậu quả bằng bao chuyên dụng². Bao quả cũng được nêu là biện pháp hạn chế rệp sáp⁵.

Thiên địch

Thiên địch của rệp sáp phấn gồm nhiều loài bọ rùa và ong ký sinh³. Trong tự nhiên rệp sáp còn có nhiều loài thiên địch ăn thịt và nấm ký sinh, nên cần tạo điều kiện cho chúng phát triển⁴. Quy trình IPHM đăng trên Báo Nông nghiệp và Môi trường cũng đề cao bảo vệ bọ rùa, ong ký sinh, kiến vàng⁵.

Dùng thuốc bảo vệ thực vật

Chỉ dùng thuốc bảo vệ thực vật khi thật cần thiết⁵. Sổ tay VietGAP của Cục Trồng trọt nêu thuốc có hoạt chất Spirotetramat hoặc Buprofezin, kết hợp chất lan trải bề mặt Siloxane Alkoxylate¹. Cần luân phiên các hoạt chất khác nhau để tránh rệp sáp kháng thuốc¹.

Thuốc phải nằm trong danh mục được phép dùng cho xoài, theo nguyên tắc bốn đúng và tuân thủ thời gian cách ly⁵. Giai đoạn trước thu hoạch, xem thêm quy trình VietGAP cho xoài.

Mức độ nguy hiểm

Chi cục trưởng Chi cục Trồng trọt và BVTV TP Cần Thơ cho biết rệp sáp xuất hiện trên nhãn và nhiều cây ăn trái khác với diện tích không đáng kể⁶. Theo người này, rệp sáp dễ phòng trừ và đem lại kết quả cao⁶. Nhà vườn có thể tưới mạnh vào chỗ có nhiều rệp để rửa trôi chúng⁶.

Ngoài rệp sáp, trái non còn cần phòng bệnh thán thư, bệnh đốm đen vi khuẩn và bệnh phấn trắng². Người mua chọn trái có thể xem cách chọn xoài ngon.