Bệnh đốm đen vi khuẩn (xì mủ trái) trên xoài: triệu chứng, nguyên nhân và cách phòng trừ

Đốm đen vi khuẩn là bệnh hại lá, thân và quả, tấn công nhiều giống xoài¹. Bài nằm trong nhóm kỹ thuật trồng xoài, tổng hợp từ sổ tay VietGAP của Cục Trồng trọt và khảo sát xoài rải vụ ở Cao Lãnh của Đại học Cần Thơ. Bệnh nấm hay bị nhầm trên hoa xem ở bài bệnh thán thư trên xoài.

Đốm đen và xì mủ trái: một bệnh hay hai

Các nguồn của cơ quan nhà nước và viện nghiên cứu dùng trong bài này mô tả một bệnh vi khuẩn Xanthomonas với cùng bộ triệu chứng, và không có đoạn nào tách “đốm đen” khỏi “xì mủ” như hai bệnh riêng¹. Khảo sát ở Cao Lãnh gọi bệnh đốm vi khuẩn là xì mũ trái, theo cách viết của nguồn⁵. Vì vậy bài gộp hai tên làm một.

Triệu chứng

• Lá: ban đầu là những đốm nâu đen nhỏ, sau lớn dần và liên kết thành vết loét¹. Ở chóp lá có các đốm nhỏ màu vàng, sau lớn dần và chuyển nâu đen, có quầng vàng quanh vết bệnh¹. Nhiều đốm liên kết thành mảng sần sùi, làm vùng lá trũng xuống so với bề mặt, sau đó khô và lá rụng¹.
• Quả: có những vết nứt dọc hình chân chim màu nâu đen, xung quanh có quầng vàng, và đôi khi từ các vết nứt có mủ chảy ra¹. Quả non bị bệnh thường rụng; quả già hoặc chín thì thối từng mảng¹.
• Bông: trong nghiên cứu nhận dạng bệnh bằng ảnh, nhóm “bông xoài bị cháy” được xếp vào bệnh đốm đen trên bông².

Tổng quan nghiên cứu về đốm đen vi khuẩn trên xoài (Sossah và cộng sự, tạp chí Forest Pathology) mô tả vết đen góc cạnh, viền nổi, xuất hiện ở cả tầng tán thấp và cao của cây⁶. Cây bệnh có nhiều đốm đen nhỏ, ngấm nước trên lá, quả và thân⁶. Triệu chứng ban đầu trên lá là các đốm nhỏ ngấm nước, có gân, kèm chấm đen góc cạnh⁶.

Mô tả từ nước ngoài. Ấn Độ (National Horticulture Board): bệnh xuất hiện đầu tiên là các đốm nhỏ, không đều, ngấm nước ở bất kỳ phần nào của lá; bệnh nặng làm lá vàng và rụng; bệnh có mặt trên lá, cuống lá, cành, nhánh và quả; nhiều vết loét liên kết thành mảng hoại tử không đều trên lá, và vết loét cũng xuất hiện trên cuống lá và cành; vết bệnh trên quả ngấm nước, chuyển nâu đến đen, thường nứt ra và tiết nhựa chứa nhiều vi khuẩn, rất dễ lây³. Ấn Độ ghi nhận bệnh gây rụng quả 10-70% và thất thu năng suất 10-85%³. Úc (Queensland DPI): mép vết đốm đen nổi lên, bờ vết được giới hạn bởi gân lá; quả bị nhiễm khi còn nhỏ sẽ bị nứt⁴.

Nguyên nhân: tác nhân và cách lây

Tác nhân là vi khuẩn Xanthomonas campestris pv. mangeferae indicae¹. Vi khuẩn theo mưa gió xâm nhập qua vết thương cơ giới hoặc vết chích hút của côn trùng¹. Vi khuẩn tồn tại trên lá và quả bệnh rồi theo mưa gió vào vết thương¹. Vết đục của sâu đục quả tạo điều kiện cho nấm, vi khuẩn và ruồi phát triển, làm quả thối và rụng¹. Vi khuẩn lưu tồn lâu trong lá, cành bệnh và xác bã thực vật trên vườn, nên bệnh gây hại nghiêm trọng trên các vườn xoài¹. Úc nêu lây nhiễm mới chủ yếu do trồng cây đã bị bệnh⁴. Tài liệu Ấn Độ ghi bệnh loét do vi khuẩn là bệnh nghiêm trọng ở nước này, và nhiều giống thương mại như Langra, Dashehari, Arnrapali, Mallika, Totapuri dễ nhiễm bệnh³. Tổng quan nghiên cứu ghi bệnh lây lan chủ yếu nhờ mưa do gió đẩy và qua dụng cụ canh tác⁶. Bệnh đang nổi lên ở các vùng trồng xoài châu Á, châu Phi, châu Đại Dương và châu Mỹ; vật chủ bị ảnh hưởng hạn chế, ngoài xoài còn có điều và hồ tiêu⁶. Theo tài liệu Úc, bệnh có thể nặng hơn ở vùng nhiều gió⁴.

Thời điểm gây hại

Khảo sát ở Cao Lãnh nêu thán thư và bệnh đốm vi khuẩn (xì mũ trái) là hai bệnh gây hại nghiêm trọng nhất trong mùa mưa⁵. Sổ tay Cục Trồng trọt khuyến cáo phun sau các trận mưa, nhất là khi bệnh có điều kiện phát sinh¹. Mưa nhiều hoặc có sương vào giai đoạn trổ hoa ảnh hưởng nghiêm trọng đến cây xoài¹. Trong mùa khô, khảo sát Cao Lãnh nêu bù lạch, sâu đục trái và rầy bông xoài là côn trùng gây hại quan trọng⁵. Nghiên cứu nhận dạng bệnh bằng ảnh ghi bệnh hại trên bông ở giai đoạn ra hoa, đậu trái ảnh hưởng lớn đến năng suất mùa vụ².

Biện pháp canh tác

• Sau thu hoạch, vệ sinh vườn, cắt bỏ những cành và lá bệnh, đem tiêu hủy¹.
• Tránh tạo vết thương trên cây¹.
• Bao quả bằng túi chuyên dùng giúp phòng bệnh, chọn vật liệu thoát nước tốt¹. Bao trái ở giai đoạn 40 ngày sau khi đậu trái làm giảm tỉ lệ bệnh xì mủ trái⁵. Khảo sát ở Cao Lãnh ghi bao trái ở 40 ngày sau đậu trái làm giảm ba lần phun thuốc trong giai đoạn phát triển trái⁵; nhà vườn phun thuốc 11,7 ± 2,7 lần khi bao trái và 14,1 ± 2,9 lần khi không bao⁵. Cũng ở khảo sát này, 35,5% hộ dùng bao giấy Đài Loan bao trái lúc 45 ngày sau đậu trái⁵. Cách bao xem ở bài kỹ thuật bao trái xoài.
• Chọn giống có khả năng chống chịu sâu bệnh hại¹.
• Tổng quan nghiên cứu: biện pháp canh tác và loại bỏ bộ phận bệnh giúp giảm mức bệnh ngoài đồng⁶. Úc: tỉa cây để thông thoáng và giúp thuốc phun thấm tốt hơn, cắt bỏ cành chết trên cây⁴.
• Úc: không trồng cây bệnh và che chắn gió đầy đủ để ngăn nhiễm ban đầu; bảo vệ quả khỏi thiệt hại do gió cũng là biện pháp phòng⁴.

Biện pháp hóa học

Sổ tay Cục Trồng trọt ghi các hoạt chất Kasugamycin, Gentamicin sulfate kết hợp Oxytetracycline¹. Nên phun thuốc sau khi cắt tỉa, thu quả, và sau các trận mưa, nhất là khi bệnh có điều kiện phát sinh¹. Úc (Queensland DPI): bệnh cần chương trình phun thuốc bảo vệ kéo dài, theo chương trình phun phòng ngừa với hoạt chất chọn từ bảng hướng dẫn của họ⁴. Ấn Độ (National Horticulture Board): phun định kỳ hằng tháng bằng Carbendazim hoặc Copper Oxychloride³. Đây là khuyến cáo của nước ngoài, không thay cho sổ tay Việt Nam. Quả bị hại cũng là chỗ ruồi đẻ trứng: xem bài ruồi đục quả xoài.