Bệnh muội đen (bồ hóng) trên xoài: nguyên nhân, triệu chứng và cách phòng trừ

Muội đen là một trong các sinh vật gây hại chính trên xoài, cùng thán thư, thối rễ và rệp sáp⁶. Bài thuộc nhóm kỹ thuật trồng xoài, tổng hợp từ sổ tay VietGAP của Cục Trồng trọt, mô tả bệnh bồ hóng của Chi cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật TP. Hồ Chí Minh và tài liệu khuyến nông của Ấn Độ, Úc, Hoa Kỳ.

Muội đen là gì, do nấm nào gây ra

Bệnh muội đen, nhà vườn còn gọi là bồ hóng, do nấm Capnodium mangiferae gây ra¹. Nấm không phá hủy tế bào cây mà sống nhờ mật ngọt của côn trùng chích hút: mật ngọt do nhóm chích hút tiết ra là môi trường thuận lợi cho nấm bồ hóng phát triển¹. Bệnh phát triển theo chất thải của rầy rệp⁴.

Tài liệu Báo Nông nghiệp (bài 15/04/2009) phân biệt hai dạng: nấm Capnodium phát triển thành từng mảng đen, còn nấm Meliola tạo những đốm nhỏ bám trên mặt lá, cành và gié hoa⁵. Chi cục TP.HCM mô tả riêng bệnh đốm bồ hóng do nấm Meliola, với đốm tròn đen nhô cao³.

Nguồn mật nuôi nấm: rầy bông, rệp sáp và côn trùng chích hút

Bệnh chỉ phát sinh khi cây có rầy rệp; rầy rệp nhiều thì nấm cũng nhiều². Phòng trừ chủ yếu là quản lý các loại rầy, rệp tiết mật¹: thấy muội thì tìm con chích hút đang tiết mật.

• Rầy bông xoài: rầy tiết ra mật ngọt, tạo điều kiện cho nấm bồ hóng phát triển⁷. Xem cách nhận biết và phòng trừ ở bài rầy bông xoài.
• Rệp sáp: rệp sáp tiết mật ngọt làm bồ hóng phát triển ngay nơi rệp sinh sống¹. Mật ngọt của rệp sáp phấn làm lá và vỏ trái bị đen⁸. Chi tiết ở bài rệp sáp hại xoài.
• Rầy xanh, rầy mềm: nấm Meliola phát triển trên lớp mật do rầy xanh và các loài rầy mềm chích hút³.
• Rệp muội: bệnh phát triển mạnh trên những cây có nhiều rệp muội, rệp sáp⁵.

Tài liệu nước ngoài cho cùng kết luận. Đại học Nông nghiệp Tamil Nadu (Ấn Độ) ghi nấm mọc trên chất đường do rầy nhảy, rệp muội và rệp vảy tiết ra⁹. National Horticulture Board Ấn Độ ghi bệnh phổ biến ở vườn không kiểm soát tốt rệp sáp, rệp vảy và rầy, và mức độ nhiễm tùy lượng mật côn trùng tiết ra¹⁰. UF/IFAS (Hoa Kỳ) ghi bọ phấn trắng trên xoài cũng tiết mật để muội đen mọc¹².

Triệu chứng trên lá, cành, bông và trái

Đốm bồ hóng thường xuất hiện trên lá, cành và quả¹.

• Lá: có một lớp muội màu đen bao phủ quanh các bộ phận của cây (bài Chi cục đăng 05/11/2019)². Với đốm bồ hóng do Meliola, bệnh hại chủ yếu mặt dưới phiến lá; đốm tròn hoặc gần tròn, màu đen, nhô cao, càng to càng đậm³. Bên dưới vết bệnh, mô bị thối đen³.
• Cành: ca nặng, theo National Horticulture Board (Ấn Độ), cây đen hoàn toàn do muội phủ khắp cành và lá¹⁰.
• Bông: lớp bồ hóng trên lá, quả non làm rụng hoa, rụng quả non⁵.
• Trái: nấm tạo mảng bồ hóng đen trên lá và trái², làm đen xấu quả². Bài Báo Nông nghiệp (15/04/2009) ghi quả xanh xám, không lớn được hoặc rụng hàng loạt⁵.

Nấm không phá hủy tế bào và có thể tự bong tróc¹.

Tác hại: vì sao không nên xem nhẹ

Nấm không gây hại trực tiếp vì không hút dinh dưỡng của cây, nhưng làm giảm quang hợp của lá⁴. Sổ tay VietGAP ghi bệnh làm giảm quang hợp, làm đen vỏ quả và giảm giá trị thương phẩm¹.

Tài liệu Pacific Pests do ACIAR (Úc) tài trợ ghi nấm không nhiễm vào lá nhưng che ánh sáng, làm cây sinh trưởng yếu, lá chết sớm và giảm chất lượng quả¹¹. UF/IFAS (Hoa Kỳ) ghi khi côn trùng nhiễm nặng, muội đen có thể làm đen gần cả cây, giảm hiệu quả quang hợp và gây rụng lá¹². Người mua có thể xem thêm cách chọn xoài ngon.

Thời điểm bệnh nặng

Bệnh đốm bồ hóng gây hại nặng trong mùa nắng; mùa mưa nấm thường bị rửa trôi³. Nấm bồ hóng có thể tự bong tróc khi trời khô nắng². Trong các tháng khô nóng, lớp nấm bồ hóng cũng tự khô chết và bong ra⁵.

Bệnh chỉ phát sinh khi cây có rầy rệp², nên cần theo dõi thời điểm rầy, rệp tăng mật số. Mật số rầy bông gia tăng khi cây ra lá non và trổ bông⁷; rệp sáp hại hoa, quả có mật số cao từ tháng 3 đến 5 và tháng 11-12 dương lịch, theo bài rệp sáp hại xoài¹.

Biện pháp canh tác

Phòng trừ chủ yếu là quản lý các loại rầy, rệp tiết mật giúp nấm phát triển¹.

• Diệt côn trùng chích hút (rầy, rệp)².
• Tạo vườn thông thoáng, tỉa cành tạo tán, mật độ trồng thích hợp².
• Cắt tỉa cành tăm, cành vượt trong tán, cành sâu bệnh cho vườn thông thoáng⁵. Tỉa bỏ bộ phận bị bệnh và tiêu hủy³.
• Không trồng dày dẫn đến thiếu ánh sáng, không trồng gần cây ăn quả khác đang nhiễm bồ hóng⁵.
• Tăng cường chăm sóc, bón phân, tưới nước đầy đủ trong mùa khô².
• Khi cây có bệnh, hạn chế phun phân bón qua lá¹.

National Horticulture Board Ấn Độ cũng khuyên tỉa cành bị bệnh và tiêu hủy ngay¹⁰. Tài liệu Pacific Pests (Úc) lưu ý: nếu côn trùng được kiến bảo vệ, diệt tổ kiến bằng nước nóng, tỉa cành sà thấp và làm cỏ để kiến không lên cây¹¹.

Rửa lớp muội trên lá

Nếu cành nhỏ, tán lá bị nhiều muội đen, có thể pha nước xà phòng phun kỹ trên tán để nấm bồ hóng bong và trôi đi⁵.

Đại học Nông nghiệp Tamil Nadu (Ấn Độ) hướng dẫn phun dung dịch tinh bột: 1 kg tinh bột trong 5 lít nước, nấu sôi rồi pha thành 20 lít⁹. Tinh bột khô lại thành vảy và bong đi cùng nấm⁹. Cách này đi sau bước trị côn trùng: quản lý côn trùng và muội đen phải làm cùng lúc⁹.

Thuốc bảo vệ thực vật

Sổ tay VietGAP của Cục Trồng trọt nêu thuốc BVTV hoạt chất gốc đồng¹. Tài liệu kỹ thuật xoài của Chi cục TP.HCM cũng ghi có thể phun thuốc trừ nấm gốc đồng⁴. Sổ tay và tài liệu Chi cục chỉ nêu nhóm hoạt chất gốc đồng, không nêu nồng độ; hỏi cán bộ bảo vệ thực vật địa phương về liều và thời gian cách ly.

Tài liệu Pacific Pests (Úc) nêu xà phòng hoặc dầu để diệt côn trùng chích hút¹¹. Thuốc dùng trên xoài phải nằm trong danh mục được phép, theo nguyên tắc bốn đúng và tuân thủ thời gian cách ly⁶. Lịch phun trong cả vụ xem thêm ở quy trình VietGAP cho xoài.