Tỉa cành tạo tán cây xoài: các bước từ bấm ngọn đến cắt tỉa sau thu hoạch

Tỉa cành tạo tán nằm trong nhóm kỹ thuật trồng xoài và được làm lại hằng năm sau thu hoạch². Xoài ra hoa đậu trái ở đầu cành, nên tán tròn đều nhận ánh sáng từ mọi phía thuận lợi cho ra hoa². Bài xếp việc theo thứ tự, dựa trên sổ tay VietGAP của Cục Trồng trọt, tài liệu Kỹ thuật canh tác xoài Thái của Chi cục Trồng trọt TP.HCM và quy trình xử lý ra hoa của Viện Cây ăn quả miền Nam.

Các bước và mốc thời gian

Tạo khung cho cây xoài non

Sổ tay do Cục Trồng trọt - Bộ NN&PTNT chủ trì biên soạn¹. Các bước tạo khung trong sổ tay theo thứ tự:

1. Sau khi trồng 8-12 tháng, khi cây cao 1-1,2 m, tiến hành bấm ngọn¹.
2. Chừa lại thân chính cao 0,6-0,8 m¹.
3. Từ thân chính chọn 3 cành khỏe, thẳng, phát triển theo 3 hướng làm cành cấp 1¹.
4. Dùng cây cột giữ cành cấp 1 tạo với thân chính một góc 35-40 độ¹.
5. Lặp lại kỹ thuật này cho cơi đọt thứ 2 và thứ 3¹.
6. Kết quả là cây có bộ khung cân đối¹.

Cách làm của Chi cục Trồng trọt TP.HCM (tài liệu xoài Thái)

Tài liệu Kỹ thuật canh tác xoài Thái chia khung thành ba cấp cành, mỗi cấp để lại 3 cành²:

1. Khi cây cao 1 m, cắt tỉa chỉ để lại chiều cao khoảng 0,8 m².
2. Cây phát triển 5-7 cành mới thì cắt, chỉ để 3 cành khung tỏa đều 3 hướng làm cành cấp I².
3. Khi cành cấp I dài 0,5-0,8 m, tỉa tiếp và chỉ để lại 3 cành làm cấp II².
4. Từ cành cấp II chỉ để lại 3 cành cấp III².
5. Sau đó ngưng tỉa để cây phát triển tự nhiên².

Hai nguồn khác nhau ở cách mô tả: sổ tay VietGAP nêu mốc bấm ngọn (8-12 tháng, cây cao 1-1,2 m) và góc cành (35-40 độ), còn tài liệu của Chi cục TP.HCM nêu số cành từng cấp (3 cành mỗi cấp) và điểm ngưng tỉa^1,2. Cả hai đều chọn 3 cành cấp 1; chiều cao thân chính sau tỉa là 0,6-0,8 m theo sổ tay VietGAP và khoảng 0,8 m theo Chi cục TP.HCM^1,2.

Tỉa cành hằng năm sau thu hoạch

Việc tỉa cành nên làm ngay sau khi thu hoạch trái để dễ xử lý cây ra hoa². Hằng năm, sau khi thu hoạch nên tỉa bỏ cành sâu bệnh, cành khuất trong tán và cành mất cân đối². Sổ tay VietGAP liệt kê việc sau thu hoạch gồm cắt tỉa cành, tưới nước, quét vôi¹.

Những cành cần cắt

Sổ tay VietGAP yêu cầu sau thu hoạch cắt bỏ phát hoa, cành đã mang quả ở vụ trước, cành bị sâu bệnh, cành trong tán và cành tâm để tán thông thoáng¹. Quy trình của Viện Cây ăn quả miền Nam liệt kê thêm các nhóm cành³:

• Cành đã ra hoa, đã thu quả vụ trước còn sót lại³.
• Cành yếu ớt và cành mọc dày³.
• Cành giao nhau trong tán, cành vượt và cành mọc sát mặt đất³.
• Cành nhiễm sâu bệnh nặng: tỉa và tiêu hủy³.

Sau khi cây ra đọt

Khi ra đọt non, giữ lại 2-3 đọt khỏe phân bố đều các hướng¹. Khi lá già, tỉa lại những cành bị sâu bệnh và cành trong tán để cây thông thoáng, chuẩn bị xử lý ra hoa¹. Từng mốc xử lý ở bài xử lý xoài ra hoa trái vụ, còn phần bón phân sau tỉa ở bài bón phân cho xoài.

Mức tỉa và mùa tỉa

Tỉa sau giai đoạn thu hoạch, ưu tiên vào mùa khô; tránh tỉa vào mùa mưa vì điều kiện ẩm ướt thuận lợi cho nấm và bệnh phát triển⁵. Bài của Dân Việt chia ba mức tỉa theo thời gian cây nghỉ trước lần ra bông sau⁵:

Cắt bỏ cành già, cành vượt, cành sâu bệnh giúp cây tập trung dinh dưỡng nuôi cành khỏe, ra hoa nhiều và đậu quả tốt hơn⁵. Sổ tay VietGAP yêu cầu sau tỉa, cành các loại đều hướng ra ngoài tán¹.

Cách cắt và chăm vết cắt

Các cành yếu, già cỗi, bị sâu bệnh hoặc mọc quá dày nên được cắt đi⁵. Cắt gọn cành không mong muốn ngay tại điểm nối với cành chính hoặc thân cây⁵. Cắt theo góc nghiêng để nước mưa chảy đi dễ dàng, tránh đọng lại và gây mục nát⁵. Tỉa bớt cành ở vùng quá dày hoặc không cân đối để tán mở ra và đón ánh sáng đều hơn⁵. Tỉa sạch sẽ, cẩn thận để tránh tổn thương không cần thiết cho cây và ngăn lây bệnh⁵.

Sau khi tỉa^1,5:

• Kiểm tra các vết cắt xem có sạch và có dấu hiệu nhiễm trùng không⁵.
• Dùng chất bảo vệ vết cắt chuyên dụng để ngừa nhiễm trùng và sâu bệnh xâm nhập⁵.
• Sổ tay VietGAP dùng thuốc gốc đồng để sát trùng vết thương và ngừa bệnh còn tồn trên cành, lá¹.
• Riêng bệnh đốm đen, xì mủ, sổ tay VietGAP ghi tránh tạo vết thương trên cây, nên phun thuốc BVTV sau khi cắt tỉa, thu quả và nhất là sau các trận mưa¹.

Việc làm sau khi tỉa

Khoảng 1 tuần sau cắt tỉa thì bón phân lần 1, gồm phân hữu cơ và vô cơ¹. Quy trình Nam bộ bón vôi 1-5 kg/cây (CaCO3) tùy độ chua của đất, sau cắt tỉa cành 1-2 ngày³. Ở giai đoạn đọt non, khoảng 1 tháng sau thu hoạch, sổ tay VietGAP phun thuốc ngừa thán thư và bọ trĩ¹. Khi phòng trừ sâu bệnh sau thu hoạch cần bảo vệ lá non và tán lá³. Tạo mầm hoa xử lý khi cây ở cơi đọt 1 hoặc cơi đọt 2; xử lý ra hoa trái vụ làm từ tháng 6 đến tháng 8, thu hoạch từ tháng 11³. Liều phân từng đợt xem ở bài bón phân cho xoài.

Tỉa cành và phòng sâu bệnh

Sau thu hoạch, cắt cành già cỗi, cành mang mầm bệnh và phát hoa khô để vườn thông thoáng¹. Với sâu đục quả, sổ tay ghi cắt tỉa cành bị sâu bệnh và cành già không cho quả nằm khuất trong tán để hạn chế nơi trú ngụ của con trưởng thành¹. Với bệnh đốm rong, trồng mật độ vừa phải và tỉa cho cây thông thoáng¹. Theo từng đối tượng¹:

Chi tiết từng loại: rầy bông xoài, ruồi đục quả xoài và bệnh thán thư trên xoài. Quy trình chung của cả vụ xem ở quy trình trồng xoài VietGAP.