Sâu đục thân, cành xoài: dấu hiệu, vòng đời và cách phòng trừ theo khuyến cáo

Khác với ruồi đục quả hay rầy bông, sâu đục thân và cành làm hại ở chỗ người trồng không nhìn thấy: ấu trùng ăn bên trong gỗ. Bài thuộc nhóm kỹ thuật trồng xoài, tổng hợp từ trang Sâu đục thân, cành xoài của Chi cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật TP. Hồ Chí Minh và sổ tay VietGAP của Cục Trồng trọt. Hai đối tượng hại quả xem ở bài ruồi đục quả xoài và sâu đục trái xoài.

Dấu hiệu nhận biết

Triệu chứng khó thấy; thường chỉ phát hiện qua các lỗ đục trên thân cành làm thân cành héo khô và có thể chết¹. Nguyên nhân khó phát hiện là trong quá trình gây hại bên trong thân cây, ấu trùng không thải phân ra ngoài¹.

Bên trong thân và cành, ấu trùng đục những đường hầm¹. Ấu trùng đào hầm chui xuyên qua lớp vỏ cây vào phần mô mềm dưới vỏ². Độ lớn của đường đục lớn dần theo tuổi ấu trùng, và ấu trùng cuối tuổi đục một lỗ để chui ra ngoài khi vũ hóa². Trong một cây có thể có nhiều con gây hại cùng một lúc¹. Vỏ cây mềm, xù xì bên ngoài và có những vết đen nổi u lên ở chỗ ấu trùng đang ăn; phải lần theo thân để tìm vết đục thành lỗ sâu bên trong¹. Thành trùng có râu rất dài và phủ lông xám rất nhỏ, màu đỏ nâu¹.

Khi mật số cao, cành và ngay cả cây cũng có thể bị chết¹. Báo cáo đề tài ở Bến Tre cho biết loài được nghiên cứu đục trên thân chính hoặc nhánh lớn, thường làm chết nhánh⁴.

Tác nhân và vòng đời

Sâu đục thân xoài còn gọi là bù xòe, phổ biến ở vùng đồng bằng sông Cửu Long như Vĩnh Long⁴. Trên cây xoài ghi nhận 5 loài sâu đục thân, theo Huỳnh Thanh Lộc (2015) được báo cáo đề tài Bến Tre dẫn lại⁴.

Sổ tay Cục Trồng trọt cho biết trên xoài có nhiều loài xén tóc đục thân, cành, trong đó Plocaederus ruficornis phổ biến nhất²; báo cáo đề tài Bến Tre cũng xác nhận loài này phổ biến nhất⁴. Thành trùng cái đẻ trứng trong các chạc ba của cây hay trong các vết thương có sẵn trên cây¹.

Thời điểm gây hại

Thành trùng thường bị thu hút bởi ánh sáng đèn vào đầu mùa mưa sau khi vừa trưởng thành¹. Ấu trùng có thể sống đến 7-8 tháng ngay bên trong thân cây¹. Lịch tỉa cành sau thu hoạch xem ở bài tỉa cành tạo tán cây xoài.

Điều tra ở Bến Tre: giống và mật độ

Đề tài Bến Tre điều tra tại xã Thạnh Phong và xã Thạnh Hải, huyện Thạnh Phú, theo hai đường chéo góc, mỗi điểm điều tra tổng cộng 30 cây⁴. Kết quả: vườn kiến thiết cơ bản có mật độ sâu đục thân trung bình 1-2 con/cây, vườn kinh doanh trung bình 2 con/cây⁴. Có cây xoài bị đến 4 con sâu đục thân⁴. Cây có 2-3 vết sâu đục vẫn phát triển bình thường⁴. Xoài cát Hòa Lộc bị nhiễm cao hơn xoài Tứ Quý, trung bình 13,3 con/cây so với 8,3 con/cây⁴. Ở Bến Tre, chưa thấy nhộng hay thành trùng gây hại trực tiếp trên thân; sâu non là pha gây hại chính⁴.

Biện pháp canh tác và vệ sinh

• Thăm vườn thường xuyên và vệ sinh vườn xoài².
• Không chặt, băm hay lột vỏ cây để kích thích cây ra trái, vì sẽ tạo nơi thuận tiện cho thành trùng cái đến đẻ trứng¹.
• Khi phát hiện lỗ đục, đục khoét lỗ đục để diệt nhộng và ấu trùng².
• Loại bỏ và tiêu hủy những cành và cây đã chết do xén tóc gây hại².
• Cây có nhiều cành bị hại thì chặt bỏ những cành hư rồi gom lại và đốt¹.
• Với cây hại nặng, quan sát và dùng dao chọc theo các lằn đen, mở các lớp vỏ để tìm phần bên trong bị sâu ăn¹.

Bẫy đèn, biện pháp sinh học và quản lý tổng hợp

Có thể dùng bẫy đèn để bắt bớt thành trùng¹. Sổ tay VietGAP khuyến cáo treo bẫy đèn vào ban đêm để diệt thành trùng².

Đề tài cấp tỉnh ở Bến Tre tạo được chế phẩm sinh học có hiệu quả phòng trừ sâu đục thân gây hại cây xoài và áp dụng quy trình phòng trừ dịch hại tổng hợp trong canh tác xoài⁴.

Đề tài Bến Tre ghi hiệu lực phòng trừ sâu đục thân của cây trong mô hình sinh học tăng 50% so với cây đối chứng, và tăng tới 75% so với cây xoài không dùng chế phẩm sinh học⁴. Tại Vĩnh Long, mô hình phòng trừ sâu và mọt đục thân, cành trên cây xoài và sầu riêng có hiệu quả cao so với đối chứng³. Tỉ lệ thân bị hại là 4% ở lô mô hình, khác biệt rất có ý nghĩa so với 16% ở lô đối chứng³. Mô hình quản lý tổng hợp giúp tăng tỉ suất lợi nhuận 0,75-0,95% cho nhà vườn³.

Xử lý bằng thuốc

Báo cáo Bến Tre chia biện pháp thành nhóm nhắm vào thành trùng, trứng và kén ở bề mặt thân; với ấu trùng đã đục sâu vào thân thì phải tìm vết đục rồi khoét miệng vết đục⁴. Thuốc hóa học phổ rộng cũng không đem lại hiệu quả cao với sâu đục thân, vì ấu trùng sống và gây hại bên trong thân, cành nên ít bị tác động trực tiếp⁴. Dùng thuốc hóa học gần thu hoạch để lại dư lượng thuốc trên quả, không an toàn cho người tiêu dùng⁴.

Chi cục TP. Hồ Chí Minh nêu nhóm thuốc có tính lưu dẫn, xông hơi, thấm sâu để xử lý vỏ thân¹. Thuốc dạng hạt được gói vào một lớp vải mỏng, nhét vào lỗ sâu đục, rồi dùng đất trét kín miệng lỗ¹.

Cây hại nhẹ: dùng cây xoi lỗ, nhét thuốc trừ sâu dạng hạt vào bên trong rồi trét đất lại¹. Tiêm thuốc bảo vệ thực vật vào lỗ đục hạn chế được sự gây hại của ấu trùng². Có thể phun lên bề mặt lớp vỏ thân cây để diệt ấu trùng mới nở từ trứng, phun định kỳ 10-15 ngày một lần trong một đợt phòng trị¹.