Bọ trĩ hại xoài: triệu chứng, vòng đời, mùa gây hại và cách phòng trừ

Bọ trĩ là dịch hại phổ biến trên xoài², nằm trong nhóm sâu hại chính cùng bọ vòi voi đục cành và rầy bông xoài⁵. Bài nằm trong nhóm kỹ thuật trồng xoài, tổng hợp từ sổ tay VietGAP của Cục Trồng trọt và bài của Báo Nông nghiệp và Môi trường. Đối tượng hại hoa đi cùng xem ở bài rầy bông xoài.

Triệu chứng

Bọ trĩ rất nhỏ, thân thon dài, miệng rất cứng và khỏe². Bảng sâu hại trong sổ tay Cục Trồng trọt ghi tên khoa học của bọ trĩ hại xoài là Scirtothrips dorsalis¹. Cả thành trùng và ấu trùng chích hút chồi non, lá non, nụ hoa, hoa và quả non¹. Bọ trĩ dùng miệng đục thủng bộ phận non như lá non, chồi, bông, trái rồi hút nhựa². Ngoài xoài, bọ trĩ còn gây hại trên nhiều cây trồng như lúa, cam, quýt, ổi².

• Lá: bọ trĩ chích hút ở mặt dưới lá làm lá phát triển không bình thường, cong queo, hai mép cúp xuống¹.
• Chồi: làm chồi không ra lá, quả¹.
• Hoa: hoa héo, khô và rụng hàng loạt nếu mật số bọ trĩ cao^1,2.
• Quả: vỏ quả có màu xám đậm (da cám)¹; da trái gần cuống màu xám đậm và trái biến dạng². Vỏ quả, cả quả non lẫn quả lớn, bị sần sùi, giảm giá trị thương phẩm¹. Mật số cao và gây hại muộn thì cả trái non lẫn trái lớn đều sần sùi². Vỏ quả xám đậm nhiều nhất ở vị trí gần cuống, và quả biến dạng khi mật số cao². Trái bị sần sùi thì giá trị thương phẩm giảm, không xuất khẩu được².

Vòng đời và mật số

Bọ trĩ có vòng đời tương đối ngắn, khoảng 13-20 ngày, lại đẻ trứng nhiều, 25-30 trứng mỗi con². Nếu không phát hiện sớm và phòng trừ đúng cách, thiệt hại sẽ nặng hơn². Vào các tháng nắng nóng, cần thăm vườn và điều tra thường xuyên; cây có triệu chứng và mật số cao thì phòng trừ ngay². Khi mật số bọ trĩ cao, sổ tay khuyến cáo phun nấm xanh Metarhizium vào đất nhằm diệt nhộng¹.

Hai cách đo mật số:

• Dùng bẫy màu vàng để theo dõi mật số bọ trĩ trong vườn¹; đặt ít nhất 5 bẫy mỗi vườn, gồm 4 bẫy ở 4 gốc vườn và 1 bẫy ở giữa vườn¹.
• Điều tra theo đúng số điểm và số mẫu quy định trong TCVN 13268-4:2021⁵. Theo dõi định kỳ sâu bệnh trong vườn là yêu cầu bắt buộc để phát hiện sớm⁵.
• Dùng tay rung hoa, chồi hay trái cho bọ trĩ rơi trên tờ giấy trắng, rồi quan sát và đếm².

Thời điểm gây hại

Thời tiết khô hanh, nắng nóng là điều kiện thuận lợi cho bọ trĩ phát triển². Ở miền Nam, bọ trĩ thường xuất hiện và gây hại vào các tháng nắng nóng, từ tháng 12 đến tháng 4 năm sau². Đợt gây hại trùng giai đoạn xoài tập trung ra hoa, khoảng tháng 12-1, và giai đoạn ra chồi, lá, trái non khoảng tháng 1-3². Sổ tay Cục Trồng trọt xếp bọ trĩ Scirtothrips dorsalis hại hoa vào mùa nắng¹. Quy trình xử lý ra hoa của Viện Cây ăn quả miền Nam nhắc phòng trừ bọ trĩ ở lá non, rồi phòng trừ rầy bông xoài, rầy xanh, bọ trĩ, sâu ăn bông khi ra hoa³. Lịch các bước xem ở bài xử lý xoài ra hoa nghịch vụ.

Việc bao quả thường kéo dài cho đến khi thu hoạch, nên phải xử lý kỹ trước khi bao⁴. Sau khi phun, chờ thuốc khô hoàn toàn trên quả rồi mới bao⁴. Việc bao nên hoàn thành trong 2-3 ngày để các quả được bao đồng đều⁴. Chi tiết bao quả xem ở bài kỹ thuật bao trái xoài.

Biện pháp canh tác

Trong quản lý dịch hại tổng hợp (IPM), biện pháp canh tác được ưu tiên hàng đầu⁵. IPM ưu tiên biện pháp sinh học, giống xoài chống chịu sinh vật gây hại chính và biện pháp kỹ thuật canh tác tốt⁵. Thường xuyên điều tra sinh vật gây hại trên đồng ruộng để nắm diễn biến⁵.

• Tỉa bỏ cành vô hiệu, cành sâu bệnh, cành mọc trong tán để vườn thông thoáng⁵.
• Thu gom và tiêu hủy cành, lá, quả rụng trong vườn⁵.
• Chăm sóc cho cây sinh trưởng tốt, giúp ra đọt non và ra hoa tập trung¹.
• Tăng cường bón phân hữu cơ, bón phân cân đối¹. Xem thêm bài bón phân cho xoài.
• Nếu nguồn nước trong vườn tốt, phun nước bằng vòi áp lực cao lên tán cây để giảm mật số bọ trĩ và các sâu hại khác^1,2.

Biện pháp sinh học

Sử dụng bẫy dính màu vàng thu hút thành trùng bọ trĩ¹. Bọ cánh lưới ăn bọ trĩ, và có mặt ngay trên phát hoa xoài¹. Khi mật số cao, phun nấm xanh Metarhizium vào đất để diệt nhộng¹. IPM bảo vệ và phát triển quần thể thiên địch tự nhiên như bọ rùa, ong ký sinh, kiến vàng⁵, và dùng chế phẩm sinh học, nấm ký sinh Beauveria, Metarhizium, Trichoderma và vi khuẩn có ích⁵.

Biện pháp hóa học

Chỉ dùng thuốc bảo vệ thực vật khi mật số bọ trĩ cao, trên 3-5 con/chồi, lá, quả¹. Thời điểm cần cân nhắc là lúc xoài đang ra lá non, chồi, hoa và trái non mà mật số vẫn cao². Sổ tay Cục Trồng trọt (Bộ NN&PTNT, Việt Nam) nêu các hoạt chất Azadirachtin, Abamectin kết hợp BT, Emamectin benzoate kết hợp Matrine, Oxymatrine, Spinetoram và Garlicin; nên kết hợp dầu khoáng và phun 2 lần cách nhau 7-10 ngày/lần¹. Để tránh kháng thuốc, luân phiên các loại thuốc có hoạt chất khác nhau, có thể phun 2-3 lần liền nhau¹. Báo Nông nghiệp và Môi trường cũng khuyên luân phiên thuốc hóa học có gốc khác nhau, dùng liên tiếp 2-3 lần, mỗi lần cách nhau khoảng 1 tuần². Theo bài IPHM, thuốc hóa học chỉ dùng khi thật cần thiết, sau khi các biện pháp khác không còn hiệu quả và mật độ sâu bệnh vượt ngưỡng, và chỉ dùng thuốc trong danh mục được phép sử dụng tại Việt Nam; việc dùng thuốc phải bảo đảm thời gian cách ly và luân phiên hoạt chất⁵.

Khi xoài đang ra bông nên hạn chế phun thuốc; nếu thật cần thiết thì phun vào chiều mát². Phun với nhiều nước và phun kỹ mặt dưới lá, nơi bọ trĩ ẩn nấp².