Chỉ dẫn địa lý xoài Cao Lãnh: phạm vi, đặc tính và quản lý

Chỉ dẫn địa lý gắn chất lượng của quả với một vùng đất cụ thể: đất phù sa, đất phèn, mùa khô trùng mùa ra hoa và hệ thống mương liếp của vườn Cao Lãnh¹. Bài này trả lời cấp khi nào, áp dụng cho khu vực nào, đặc tính nào của quả được bảo hộ, ai quản lý và dùng ra sao. Bức tranh chung của tỉnh nằm ở mục xoài Đồng Tháp.

Cấp khi nào và ai quản lý

Ngày 26/11/2019, Cục Sở hữu trí tuệ ban hành Quyết định 5849/QĐ-SHTT về việc cấp Giấy chứng nhận đăng ký chỉ dẫn địa lý số 00078 cho xoài Cao Lãnh¹. Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn tỉnh Đồng Tháp là tổ chức quản lý¹. Năm 2022, dự án đăng ký xác lập quyền bảo hộ được nghiệm thu và chuyển giao kết quả cho Sở².

Các nguồn không thống nhất về năm cấp. Bài của Cục Sở hữu trí tuệ ghi năm 2019^1,2; một bài của Báo Nông nghiệp và Môi trường ghi “năm 2012”³. Trang này theo năm 2019, vì đó là mốc trong quyết định của cơ quan cấp giấy¹. Năm 2012 là năm một chỉ dẫn địa lý khác được cấp: Quyết định 2958/QĐ-SHTT ngày 30/11/2012 cho xoài tròn Yên Châu, Sơn La⁵.

Chỉ dẫn bảo hộ hai sản phẩm: xoài cát chu và xoài cát⁴. Ngành hàng xoài Đồng Tháp có 3 giống chính: xoài cát, xoài cát chu và xoài tượng da xanh⁴. Báo Nông nghiệp và Môi trường mô tả xoài Cao Lãnh chủ yếu là cát Hòa Lộc và cát chu, trồng từ rất lâu ở Đồng Tháp³.

Khu vực được bảo hộ

Khu vực địa lý là các vùng xoài trên địa bàn thành phố Cao Lãnh và huyện Cao Lãnh⁴. Văn bản của Cục Sở hữu trí tuệ liệt kê cụ thể hai nhóm đơn vị hành chính¹. Ở thành phố Cao Lãnh là các xã Hòa An, Tân Thuận Đông, Tịnh Thới, Tân Thuận Tây, Mỹ Trà, Mỹ Tân, Mỹ Ngãi và phường 6, phường 11¹. Ở huyện Cao Lãnh là các xã Mỹ Xương, Mỹ Hội, Bình Hàng Trung, Bình Hàng Tây, Mỹ Long, Mỹ Hiệp, Bình Thạnh, An Bình, Mỹ Thọ và thị trấn Mỹ Thọ¹.

Danh sách trên là văn bản năm 2019. Báo Nông nghiệp và Môi trường ngày 14/8/2026 mô tả khu vực chỉ dẫn là các vùng xoài trên địa bàn phường Cao Lãnh cùng một số khu vực lân cận⁶; bài không liệt kê lại các xã. Mỹ Xương là một trong những xã trong danh sách 2019; làng xoài và vườn du lịch ở đó xem ở bài làng xoài Mỹ Xương.

Điều kiện tự nhiên của vùng trồng

Văn bản bảo hộ gắn chất lượng đặc thù của xoài Cao Lãnh với mối quan hệ giữa điều kiện địa lý tự nhiên và kỹ thuật canh tác của nhà vườn¹. Dưới đây là các thông số tự nhiên được nêu.

Cây xoài chủ yếu mọc trên nhóm đất phù sa, đất phèn và đất nhân tác¹. Địa hình thấp nên đất dễ ngập úng trong mùa mưa; vì vậy khi lập vườn, việc đầu tiên của nhà vườn Cao Lãnh là xẻ mương, lên liếp và thiết lập đê bao¹.

Từ tháng 5 đến tháng 11, cây xoài cần nhiều nước để tích lũy dịch quả, đường, axit và vitamin C, và đó cũng là mùa mưa ở Cao Lãnh¹. Giai đoạn ra hoa lại trùng mùa khô¹.

Đặc tính quả cát chu Cao Lãnh

Quả cát chu ngắn, tròn mình, hơi chu ra ở phần đuôi¹. Theo các lão nông, tên cát chu có vì đầu trái, nơi có cuống, thường chu ra; cũng có người cho là vì thịt và vỏ khi chín hơi ửng đỏ như chu sa¹. Thịt quả dày, chắc, mịn, hơi dai, ít xơ, vị ngọt dịu pha chút chua¹.

Giống cát chu cũng là giống truyền thống của Đồng Tháp từ bao đời nay¹. Theo truyền thuyết kể lại trong hồ sơ, cuối thế kỷ XVIII, chúa Nguyễn Ánh lánh nạn tại đất Nha Mân và thích xoài cát chu¹. Đặc tính giống chi tiết hơn xem ở bài xoài cát Chu.

Đặc tính xoài cát Cao Lãnh

Xoài cát trồng ở Cao Lãnh thực chất là giống cát Hòa Lộc của Tiền Giang¹. Khoảng thập niên 60 của thế kỷ XX, do Cao Lãnh tiếp giáp huyện Cái Bè, tỉnh Tiền Giang, nông dân mang giống về trồng tại địa phương¹. So với cát chu, quả xoài cát có dáng thuôn dài¹.

Vỏ quả mỏng, khi chín màu vàng tươi, phủ lớp phấn trắng mịn và có những đốm nhỏ li ti màu nâu¹. Thịt khi chín vàng tươi, dày, chắc, mịn, dẻo, ít nước, ít xơ, vị ngọt đậm¹. Xoài cát được so với cát Hòa Lộc ở bài xoài cát Hòa Lộc.

Ca dao “Xoài nào ngon bằng xoài Cao Lãnh” được hồ sơ dùng để minh chứng danh tiếng của thương hiệu¹.

Kỹ thuật canh tác gắn với chỉ dẫn

Hồ sơ mô tả vài khâu canh tác đặc trưng của nhà vườn Cao Lãnh¹. Cây giống được nhân vô tính bằng tháp mắt hoặc tháp đọt; cây giống này cho trái sau 2-2,5 năm và giữ được đặc tính tốt của cây mẹ¹.

Bao trái được làm khi trái còn nhỏ, khoảng 30-35 ngày sau đậu trái¹. Bao trái giúp cải thiện màu vỏ, tăng độ sáng và độ bóng, giảm chi phí phun thuốc bảo vệ thực vật và giảm ảnh hưởng dư lượng hóa chất trên trái¹. Quy trình bao trái theo khuyến nông xem ở bài bao trái xoài.

Mùa vụ: thuận, sớm, nghịch và muộn

Theo mùa thuận, cây ra hoa tự nhiên từ tháng 1 đến tháng 2¹. Ngoài vụ thuận, người dân Cao Lãnh điều tiết sản lượng trong năm bằng kỹ thuật xử lý ra hoa trái vụ¹. Trong một vườn, nhà vườn xử lý để một số cây ra hoa vào các thời điểm khác nhau¹.

Sau khi đậu trái, cát chu thu hoạch ở ngày thứ 85-90, xoài cát ở ngày thứ 90-95¹. Quy trình xử lý ra hoa theo khuyến nông xem ở bài xử lý ra hoa nghịch vụ.

Tiêu chuẩn thu hoạch và sau thu hoạch

Xoài Cao Lãnh chỉ được thu hoạch khi trái đã thành thục sinh lý nhưng chưa chín¹. Hồ sơ dùng tỷ trọng để phân loại độ chín của trái.

Sau thu hoạch, trái được phân loại sơ bộ tại vườn, làm sạch vỏ, phân loại tại cơ sở thu mua, xử lý diệt mầm bệnh, đóng gói, vận chuyển và bảo quản¹.

Quản lý và sử dụng chỉ dẫn

Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn tỉnh Đồng Tháp là tổ chức quản lý chỉ dẫn¹. Theo bài của Cục Sở hữu trí tuệ ngày 27/4/2023, Cục đã cấp 38 giấy chứng nhận đăng ký nông sản chủ lực, đặc thù cho tỉnh, gồm 1 chỉ dẫn địa lý, 33 nhãn hiệu chứng nhận và 4 nhãn hiệu tập thể².

Sở Khoa học và Công nghệ phối hợp Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn thẩm định cấp giấy chứng nhận đăng ký chỉ dẫn cho hai công ty; hai đơn vị này được hướng dẫn dùng tem chỉ dẫn địa lý và logo trên sản phẩm, bao bì và phương tiện kinh doanh, cùng cách tự kiểm soát chất lượng và kỹ thuật bảo quản².

Chương trình phát triển tài sản trí tuệ đến năm 2030 của Bộ Khoa học và Công nghệ bắt đầu thực hiện từ năm 2022, trong đó có nhiệm vụ quản lý và phát triển chỉ dẫn địa lý Cao Lãnh⁴.

So sánh với chỉ dẫn địa lý xoài tròn Yên Châu

Cùng một cơ quan cấp, Cục Sở hữu trí tuệ đã cấp chỉ dẫn địa lý cho một loại xoài khác ở miền Bắc⁵. Quyết định 2958/QĐ-SHTT ngày 30/11/2012 cấp giấy chứng nhận số 00034 cho xoài tròn Yên Châu, Sơn La; cơ quan quản lý là Sở Khoa học và Công nghệ tỉnh Sơn La⁵.

Xoài tròn Yên Châu có đường kính quả 6,04-6,77 cm, tỷ lệ phần ăn được 79,46-84,27% và vitamin C 22,81-35,53 mg/100 g⁵. Khi chín, vỏ có màu xanh bạc ngà⁵. Bí quyết của người dân địa phương trong trồng, chăm sóc, thu hoạch và bảo quản cũng góp phần tạo chất lượng cho xoài Yên Châu⁵.

Quy mô sản xuất và thị trường

Bài của Cục Sở hữu trí tuệ (27/4/2023) ghi toàn tỉnh Đồng Tháp có hơn 14.000 ha xoài, sản lượng gần 137.000 tấn². Báo Diễn đàn Doanh nghiệp (6/6/2024) ghi trên 14.500 ha, kèm Kế hoạch số 308 ngày 31/8/2022 của UBND tỉnh về phát triển ngành hàng xoài đến năm 2025⁴. Trang này dùng số 14.000 ha của nguồn nhà nước, giữ 14.500 ha để đối chiếu^2,4. Cách tính từng năm xem ở bài diện tích và sản lượng xoài Đồng Tháp.

Theo bài ngày 27/4/2023, toàn tỉnh có 296 vùng trồng xoài, trên 8.200 ha, được cấp mã số vùng trồng². Các mã số này phục vụ nhu cầu trong nước và xuất khẩu sang Trung Quốc, Australia, Hoa Kỳ, New Zealand, Hàn Quốc, Nhật Bản, Liên minh châu Âu, Nga và Singapore². Huyện Cao Lãnh có hơn 4.200 ha trên tổng số 14.000 ha của tỉnh³. Huyện và thành phố Cao Lãnh cùng chiếm 60% diện tích xoài toàn tỉnh, sản lượng hằng năm trên 80.000 tấn⁴. Xoài là một trong 5 ngành hàng chủ lực của Đề án tái cơ cấu nông nghiệp tỉnh².

Xoài Cao Lãnh đã xuất khẩu sang Nhật Bản, Mỹ, Australia, Trung Quốc và Hàn Quốc⁴. Trong nước, xoài có mặt từ chợ, cửa hàng bán lẻ đến các hệ thống siêu thị như Co.op Mart, WinMart, Bách Hóa Xanh⁴. Giám đốc Sở NN-PTNT Đồng Tháp đặt mục tiêu đưa xoài Đồng Tháp vươn xa trên các thị trường khó tính như châu Âu, Mỹ và Nhật Bản³. Thị trường xuất khẩu xem ở bài xuất khẩu xoài và quy định mã vùng ở bài mã số vùng trồng xoài.

Liên kết sản xuất và thách thức

Huyện phối hợp hợp tác xã, doanh nghiệp và nông dân xây dựng kế hoạch sản xuất xoài theo VietGAP, GlobalGAP³. Hợp tác xã xoài Mỹ Xương là một trong những đơn vị tiên phong áp dụng tiêu chuẩn canh tác sạch và liên kết tiêu thụ³. Ngành hàng vẫn đối mặt với biến đổi khí hậu, dịch bệnh trên cây trồng và cạnh tranh từ xoài các nước khác³.